Volledig advies › SER Noord Nederland

Volledig advies

Begin 2012 is SER Noord-Nederland een adviestraject gestart met als belangrijkste adviesvraag hoe gemeenten en provincies in Noord-Nederland hun huidige en toekomstige beleidsinstrumenten het beste kunnen inzetten om de relatief grote groep inactieven op de arbeidsmarkt aan het werk te helpen. Centraal hierbij stond de geplande invoering van de Wet Werken naar Vermogen (WWnV) op 1 januari 2013. Gemeenten zouden volgens het voorstel verantwoordelijk worden voor de uitvoering van de WWnV. Door mensen op een actieve manier te helpen om aan het werk te komen, bij voorkeur in een ’gewone’ baan. Het kabinet zou de gemeenten bij de invoering van de WWnV ondersteunen. Het gemeentelijke budget voor re-integratie zou worden samengevoegd. Dit moest gemeenten meer vrijheid geven om dat budget naar eigen inzicht te besteden en maatwerk te leveren. De WWnV bood met loondispensatie de mogelijkheid werkgevers extra te stimuleren om mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen. Loondispensatie betekent dat een werkgever onder voorwaarden toestemming krijgt om minder dan het wettelijk minimumloon te betalen. De gemeente vult het inkomen van de werknemer dan aan tot maximaal het wettelijk minimumloon.

Met de val van het kabinet is ook de invoering van de Wet Werken naar Vermogen stil komen te liggen en is inmiddels de wet controversieel verklaard. Hoewel op dit moment de samenstelling van een nieuw kabinet en daarmee ook de toekomst van de Wet Werken naar Vermogen onduidelijk is, ligt het in de lijn der verwachting dat gemeenten in welke vorm dan ook de integrale verantwoordelijkheid krijgen over het arbeidsmarktbeleid, waarbij er een vereenvoudiging van het aantal regelingen zal komen en taken die nu nog bij het UWV liggen zullen worden gedecentraliseerd naar de gemeenten. De SER Noord-Nederland kan zich goed vinden in de basisgedachte van de WWnV. De SER NN maakt zich wel zorgen over de mogelijke financiële gevolgen die invoering van de WWnV zou kunnen hebben voor gemeenten in het Noorden. Bij de gemeenten wordt namelijk een zware verantwoordelijkheid gelegd om mensen aan het werk te helpen. Omdat het om grote groepen mensen kan gaan en gemeenten maar beperkte mogelijkheden hebben om zelf banen te scheppen heeft de SER Noord-Nederland als onderdeel van dit adviestraject een onderzoeksopdracht verstrekt aan de RUG/CAB om inzage te krijgen in omvang en aard van de doelgroep binnen de Wet Werken naar Vermogen in verschillende gemeenten (aanbodzijde) en de absorptiecapaciteit (vraagzijde) van deze groep op de arbeidsmarkt in Noord- Nederland. Dit onderzoek is voor de zomer afgerond en treft u hierbij als bijlage aan.

Naar aanleiding van dit onderzoek wil SER Noord-Nederland in gesprek met betrokken partijen om te discussiëren, concepten en samenwerkingsverbanden te ontwikkelen. De problemen op de arbeidsmarkt overschrijden de grenzen van gemeenten en provincies, samenwerking tussen betrokken partijen is daarom van groot belang.

De doelgroep WWnV (de huidige WWBers, WSWers of Wajongers) beslaat in Noord-Nederland een kleine 90.000 inactieve personen. Veel van deze inactieven behoren tot de onderkant van de arbeidsmarkt (elementair en lager niveau). Binnen deze groep kan een onderscheid worden gemaakt naar de mate van afstand tot de arbeidsmarkt. Op basis van een vertaling van landelijke cijfers kan worden gesteld dat ca. 13.000 mensen géén afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Wanneer deze personen begeleiding krijgen bij het zoeken van een baan kunnen zij bij een reguliere werkgever in dienst.

Bij zowel de groep met een overbrugbare als die, met een niet overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt wordt uitgegaan van een minimaal (tabel 1, onderaan de pagina) en een maximaal (tabel 2, onderaan de pagina) scenario. Deze twee scenario’s zijn opgesteld omdat het per WSW’er en Wajonger kan verschillen of ze wel of niet voor een reguliere werkgever kunnen werken.

Indien een persoon voor een reguliere werkgever kan werken behoort deze tot de groep met een overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt. Deze groep betreft personen die aanpassingen nodig hebben om bij een reguliere werkgever te werken. Op basis van deze twee scenario’s zijn er tussen de 37.000 en de 50.000 personen met een overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt.

De personen die niet voor een reguliere werkgever kunnen werken hebben een niet overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt. Deze laatste doelgroep zal bij WSW gaan werken, zodat zij toch participeren. Het aantal personen dat op basis van de scenario’s een onoverbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt heeft is tussen de 27.000 en de 39.000 personen.

In het Noorden zijn tussen de 50.000 en de 62.000 personen beschikbaar voor werken bij een reguliere werkgever. De mate waarin het lukt om deze mensen ook aan het werk te helpen is, naast beschikbaarheid van werk (de mate van bedrijvigheid) ook afhankelijk van de mate van mobiliteit van de inactieven. Het is zeer reëel om te veronderstellen dat zowel mobiele als immobiele inactieven moeten forenzen naar een andere gemeente of provincie indien er in de eigen regio geen of onvoldoende bedrijvigheid is. Hierdoor overschrijdt het probleem de grens van de gemeente en soms die van de provincie. Samenwerking tussen zowel gemeenten als provincies is daarom vereist om de vraag en het aanbod op de arbeidsmarkt beter te verdelen. Tevens voorkomt een samenwerking concurrentie tussen gemeenten.

Voor diegene die een overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt hebben geldt dat er nog een andere drempel op weg naar werk is. Werkgevers zullen een extra ‘prikkel’ nodig hebben voordat zij besluiten een arbeidsgehandicapte in dienst te nemen. Vanuit het oogpunt van de werkgevers is samenwerking tussen gemeenten en provincies wenselijk. Werkgevers hebben één regionaal punt nodig die als bemiddelaar kan optreden tussen de werkgevers en inactieven om re-integratie instrumenten aan te bieden (arbeidsgehandicaptenkorting, loondispensatie, no-riskpolis, en voorzieningen voor arbeidsgehandicapte medewerkers). Door middel van de re-integratie middelen zijn werkgevers eerder bereid om iemand met of zonder arbeidshandicap aan te nemen. Daarnaast kunnen werkgevers tot op zeker hoogte banen aan de onderkant van de arbeidsmarkt creëren door functies te herontwerpen en elementaire taken te combineren. Dit verhelpt ook deels het probleem van overkwalificatie, veel personeel houdt zich bezig met taken die onder hun niveau liggen. Daarnaast zou de doorstroom van overgekwalificeerden ook leiden tot het vrijkomen van banen aan de onderkant van de arbeidsmarkt.

Naast obstakels ontstaan er ook een aantal kansen voor de personen die bij een reguliere werkgever kunnen werken. Het onderzoek toont aan dat er een duidelijke overeenkomst is tussen de sectoren waar de meest geschikte vacatures lijken te ontstaan en de bereidheid van werkgevers voor het aannemen van elementair en lager opgeleiden. De ondernemingen waarbij het meeste perspectief voor elementair en lager opgeleiden is, zijn de sectoren: handel, industrie, horeca, zorg, zakelijke dienstverlening, bouw en transport. Geschat wordt dat in de komende jaren ruim 25.000 banenopeningen (het aantal plekken dat vrijkomt voor nieuwkomers op de markt) per jaar op elementaire/lager niveau op de Noord-Nederlandse arbeidsmarkt beschikbaar zullen komen. Echter de groep die nu langs de kant staat zal voor deze banen de concurrentie aan moeten gaan met nieuwkomers op de arbeidsmarkt (schoolverlaters). Daarnaast geldt dat er ook concurrentie ontstaat als gevolg van verdringing doordat mensen met een midden tot hoger opleidingsniveau bij gebrek aan banen, beschikbaar zijn voor werk op elementaire en lager niveau. Voor veel werkgevers gaat de voorkeur uit naar deze twee waar het gaat om het opvullen van deze arbeidsplekken.

Gezien de grote aantallen inactieven (beschikbaar voor de arbeidsmarkt zijn dat tussen de 50.000 en de 62.000 personen) en het aantal vrij te spelen baanopeningen (ca. 25.000) zal het heel erg moeilijk, c.q. onmogelijk, worden iedereen van werk te voorzien. Bij forse bezuinigingen lopen gemeenten bovendien grote financiële risico’s. Daarnaast schept geen enkele politieke partij genoeg banen om dit probleem op te lossen, daarbij hoort dat het Rijk niet het onmogelijk van de gemeenten moet/kan verlangen. Desondanks moet er gestreefd worden naar een zo hoog mogelijke arbeidsparticipatie.

Vooral voor de mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt is de kans dat zij een baan kunnen krijgen alleen reëel met beleid dat meer gericht is op het creëren van arbeidsintensief laaggeschoold werk en met beleid gericht op een aangepaste vraag bij werkgevers (jobcarving).

Voor de personen met een niet overbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt (dit aantal ligt tussen de 27.000 en de 39.000 personen) speelt participatie een centrale rol en is de kans op een reguliere baan nagenoeg uitgesloten. Vanuit het beleid van Sociale Zaken zal werk moeten worden aangeboden bij sociale werkplaatsen. Daarvoor lijkt een aanzienlijke uitbreiding van het huidge aantal arbeidsplaatsen nodig in de WSW bovenop het huidige aantal van ca. 20.000. Aangezien de meeste sociale werkplaatsen gemeentegrensoverschrijdend werken is ook hier samenwerking gewenst.

Tabel 1, afstand tot de arbeidsmarkt met cijfers over lopende uitkeringen in Noord-Nederland uitgaand van een minimaal overbrugbaar scenario.
  Totaal Nee Ja, overbrugbaar Ja, niet overbrugbaar Studie
WWB 40.310 12.090 12.090 16.120 -
WSW 20.380 - 8.150 12.230 -
Wajong 28.930 650 16.690 10.700 890
Totaal 89.620 12.740 36.930 39.050 890
Percentage 100% 14% 41% 44% 1%
Tabel 2, afstand tot de arbeidsmarkt met cijfers over lopende uitkeringen in Noord-Nederland uitgaand van een maximaal overbrugbaar scenario
  Totaa; Nee Ja, overbrugbaar Ja, niet overbrugbaar Studie
WWB 40.310 12.090 12.090 16.120 -
WSW 20.380 - 14.260 6.110 -
Wajong 28.930 650 23.130 4.260 890
Totaal 89.620 12.740 49.480 26.490 890
Percentage 100% 14% 55% 30% 1%